Het Labyrinth: Een erg oud kerstlied

Het Labyrinth: Een erg oud kerstlied
In deze rubriek schrijven verschillende Open Hoffers prikkelend of merkwaardig waardoor je net als in een labyrinth ‘naar binnen gezogen’ wordt, je soms verdwaalt, maar als goede verstaander er ook weer heelhuids uitkomt.

Rondom kerst zingen we vaak uitbundig allerlei kerstliedjes. Dat kunnen religieuze liedjes zijn of niet-religieuze. Denk voor dat laatste maar eens aan het Engelse ‘Jingle Bells’ of het Duitse ‘Oh Tannenbaum’ (O Dennenboom). En luister maar naar de radio zo rond kerst. 

Religieuze liedjes zijn er vele, veel meer dan we in de Open Hof zingen. En vaak zijn die al eeuwen oud. 
Zo is het lied ‘Komt allen tezamen’ al zo’n 250 jaar oud. De melodie werd gecomponeerd rond 1750 op de Latijnse tekst die begint met de woorden ‘Adeste fideles’. Deze is misschien zelfs al een eeuw ouder.
In een klein bloemlezinkje van religieuze teksten uit de eerste drie eeuwen, gemaakt door J.J. Thierry, in de vorige eeuw hoogleraar theologie aan de VU in Amsterdam, vond ik een wel heel oud kerstgedicht, dat misschien ook wel gezongen werd in die tijd.

Het gedicht is onderdeel van een reeks religieuze ‘volksvertellingen’ ontstaan in Joods-christelijke en christelijke kringen, vooral in de grote wereldstad Alexandrië (in Egypte). Veel van deze vertellingen zijn gebundeld in wat genoemd wordt: ‘de 14 boeken van de Sibyllijnse Orakels’. De taal ervan is Grieks, de taal van het Nieuwe Testament.
Bij één van de oudere gedeeltes van deze verzameling staat het onderstaande gedicht, geschreven ongeveer in het jaar 150, over de geboorte van Jezus. Poëzie was indertijd vooral ‘ritmische taal’. Rijm werd nog niet gebruikt. Ik heb geprobeerd in de vertaling ook een vast ritme te gebruiken, overigens wel een ander ritme dan het origineel: dat is voor het Nederlands onbruikbaar.

Jezus geboren uit de maagd

Licht kwam pas geleden naar beneden en werd mens
in Maria’s warme moederschoot.

Uit de hemel kwam het, net als wij een sterveling.
Eerst werd Gabriël door God gestuurd.

Aan het meisje gaf de engel deze boodschap door.
Als een mens weerklonk zijn stemgeluid:

‘Jij ontvangt nu in jouw blanke buik een Godsgeschenk,
God geeft jou zijn zoon en zwangerschap.’

Eerbied, vreugde voelde zij en veel verwondering
voor de woorden die de engel sprak.

Woorden ongehoorde, hartstocht voor haar binnenste,
bloemen bloeiden welig in haar hart,

wonder dat haar buik met heil en goede vrucht voorzag:
daarin groeide nu Gods eerste zoon.

Moeder-maagd voor menselijk begrip onmogelijk
alleszins een magisch godsgeheim.

Voor de hemel één groot feest, op aarde wonderbaar,
zelfs een nieuwe ster verlicht de lucht.

Wijst de wijzen naar de weg die gaat naar Bethlehem
Licht schijnt daar waar God geboren is.

Daar dan vinden zij het Woord, daar in een voederbak,
en al eerder was die ook bezocht:

herders vonden daar het Kind dat altijd ieder mens
als Zijn schaapje accepteren wil.


Als je wilt weten hoe het gedicht ritmisch in elkaar zit, dan is hier een uitleg. Die is overigens vrij technisch. Maar je kunt de uitleg overslaan: als je de tekst leest, liefst hardop, dan kom je vanzelf in de goede cadans.
Wie het naadje van de kous wil weten, kan dat hieronder vinden.

Er staan telkens ‘coupletjes’ van twee regels. Alsof het muziek is (en dat is het ook een beetje) is er een onderverdeling in maten (zie het schemaatje hieronder). De eerste van de twee regels heeft dan zes maten, de tweede vier.
Je kunt het ritme uitschrijven d.m.v. streepjes en boogjes. Het liggende streepje geeft de lettergreep aan waarop de nadruk valt: die lettergreep spreek je dus wat luider uit. Die van het boogje heeft geen nadruk, is dus wat zachter.
De slotlettergreep van elke regel is ‘vrij’, mag dus wél of geen nadruk hebben.
Deze cadans werd in de Oudheid ook wel gebruikt en met wat gepuzzel kun je daar dus ook Nederlandse zinnen op maken.
Als je zulke ritmische zinnen leest, moet je natuurlijk de cadans niet al te hard laten ‘doorhameren’: dan lijkt het bijna op marcheren. Lees de tekst maar onbevangen hardop en je zult zien dat het ritmisch wordt.
En nu zou het mooi zijn als iemand daar ook nog een echte melodie bij zou componeren …..


   ̄     ˘   /   ̄  ˘/   ̄  ˘/   ̄  ˘ /   ̄  ˘ /   ̄  ˘    ̄̆
Licht kwam  pas  ge - leden  naar be – neden  en werd mens


  ̄  ˘/   ̄  ˘/   ̄  ˘ /   ̄  ˘     ̄̆
in Ma – ri-a’s  warme moederschoot.


John Biermans
terug